Nazwa "Karpaty" pochodzi najprawdopodobniej od nazwy dackiego plemienia Karpian, mieszkających w pierwszym tysiącleciu naszej ery na terenie Karpat Wschodnich^[1]. Pierwszym, który użył tej nazwy, był Ptolemeusz w II wieku n.e. (w postaci Carpates Mons, Karpates Oros)^[2] w języku greckim oros znaczy "góra"^[3]. Uderzającym podobieństwem do nazwy gór jest również nazwa wyspy Karpathos między Cyprem a Rodos, od której powstała nazwa morza to Karpathos pelagos, mare Carpathicum^[4]. Inną hipotezą jest pochodzenie od przedindoeuropejskiego cara − "kamień"^[5], lub dacko-iliryskiego karpe skała, w języku staropolskim zachowanych w formie karp- np. "przemierzał góry ostre i karpętne", lub s(z)karpa – stromizma górska. Jeszcze na początku XIX wieku Tatry Wysokie nazywane były Karpakiem (najwyższa góra, okryta śniegiem)^[6].

W czasach antycznych góry te, nazywane czasami Bastarnice Alpes rozdzielały na północy Dację od Sarmatia Europea. Według Juliusza Cesara obszar ten był kontynuacją Hercynia Silva.

W XIII- i XIV-wiecznych oficjalnych dokumentach węgierskich Karpaty, a raczej Tatry pojawiają się pod nazwą Thorchal bądź Tarczal lub rzadziej jako Schneegebürg Montes Nivium^[7]. W Polsce po raz pierwszy użył nazwy "Karpaty" Stanisław Staszic w XIX wieku w dziele "O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski" (1815).

Dawne nazwy

• Saltus Hercynius (część), II wiek p.n.e.
• Sarmatici montes, Sarmatica ore, Karpatos oros, Carpates Mons, II w. n.e.
• Alpes Bastarnice II w. do IV. w. n.e.
• Sarmatici montes, Alpes VI. w. n.e.
• Góry Ugorske 898

Karpaty wchodzą w skład wielkiego systemu górskiego – łańcucha alpejsko-himalajskiego. Stanowią drugi co do powierzchni i wysokości łańcuch górski Europy – po Alpach. Zajmują powierzchnię 190 tys. km², z tego w Polsce 19,6 tys. km² (6,1% powierzchni państwa). Stanowią centralną główną część Regionu Karpackiego, który poza nimi obejmuje również pas obniżeń związanych geologicznie z Karpatami – Podkarpacie, Równiny Południoworumuńskie i Kotlinę Panońską.

Od Alp oddzielone są w okolicach Bratysławy doliną Dunaju. Stąd ciągną się blisko 1500-kilometrowym łukiem, który odgina się w kierunku północno-wschodnim, otaczając Kotlinę Panońską i Wyżynę Transylwańską. Od Gór Wschodnioserbskich oddzielone są ponownie doliną Dunaju (w okolicach rumuńskiego miasta Orşova) – odcinek ten nosi nazwę Żelaznych Wrót. Brama Morawska w Czechach oddziela Karpaty od Sudetów.

Szerokość łańcucha karpackiego jest zróżnicowana i wynosi od 100 do 500 km. Największa szerokość odpowiada najwyższym szczytom – Gerlachowi (2655 m n.p.m.) w Tatrach słowackich oraz Moldoveanu (2543 m n.p.m.) w Karpatach Południowych.

Karpaty nie stanowią jednego nieprzerwanego łańcucha górskiego, ale raczej składają się z wielu wyróżniających się pod względem geologicznym i orograficznym pasm górskich. Różnorodność krajobrazów jest porównywalna z Alpami. Jednocześnie góry te rzadko osiągają wysokości powyżej 2500 m n.p.m., dlatego nie można tu znaleźć tak wyraźnej polodowcowej rzeźby wysokogórskiej. W Karpatach nie zalega wieczny śnieg.

Łańcuch Karpat zajmuje odpowiednio:

1. na Słowacji 61% powierzchni kraju,
2. w Rumunii 48,8% powierzchni kraju,
3. w Czechach 16% powierzchni kraju,
4. na Węgrzech 9,7% powierzchni kraju,
5. w Polsce 6,1% powierzchni kraju,
6. na Ukrainie 3,6% powierzchni kraju,
7. w Austrii 0,6% powierzchni kraju.

Inaczej wygląda stosunek powierzchni ogólnej Karpat, mianowicie:

1. Karpaty rumuńskie zajmują 55,5% powierzchni ogólnej Karpat,
2. Karpaty słowackie zajmują 14,3% powierzchni ogólnej Karpat,
3. Karpaty ukraińskie zajmują 10,3% powierzchni ogólnej Karpat,
4. Karpaty polskie zajmują 9,3% powierzchni ogólnej Karpat,
5. Karpaty czeskie zajmują 6% powierzchni ogólnej Karpat,
6. Karpaty węgierskie zajmują 4,3% powierzchni ogólnej Karpat,
7. Karpaty austriackie zajmują 0,2% powierzchni ogólnej Karpat.

Na początku trzeciorzędu w miejscu dzisiejszych Karpat Zachodnich znajdował się rozległy głęboki zbiornik wodny, zwany geosynkliną karpacką. Ponad powierzchnię wody wyrastał granitowy masyw Tatr, tworzący dużą wyspę. Niewielkie wyspy stanowiły również, zbudowane z wapieni wieku jurajskiego, najwyższe części Pienińskiego Pasma Skałkowego. Przez miliony lat gromadziły się w nim przynoszone przez rzeki piaski, żwiry, iły i muły, które pod wpływem ciśnienia zalegających wyżej osadów przeobrażały się w piaskowce, zlepieńce, iłowce i mułowce. Miąższość tych osadów, zwanych fliszem, dochodziła do 6000 m. W czasie orogenezy alpejskiej osady fliszowe zostały sfałdowane i wypiętrzone, wskutek czego powstały Karpaty Zewnętrzne, tworzące dzisiaj Beskidy.

Ważne przełęcze w Karpatach to m.in.:

• Przełęcz Dukielska (500 m n.p.m.) – najdogodniejsze przejście z Europy Północnej do Kotliny Panońskiej; trasa europejska E371
• Przełęcz Łupkowska (640 m n.p.m.) – oddziela Karpaty Zachodnie i Wschodnie
• Przełęcz Użocka (853 m n.p.m.) – najdogodniejsze przejście z Europy Wschodniej do Kotliny Panońskiej; linia kolejowa Lwów – Budapeszt
• Predeal (1033 m n.p.m.) – oddziela Karpaty Wschodnie i Południowe

Przełom Dunajca w Pieninach

Karpaty stanowią dział wodny między zlewiskiem Morza Bałtyckiego i Morza Czarnego. Na terenie Karpat początek swój mają liczne rzeki, m.in.:

• Aluta
• Cisa (górny bieg)
• Dunajec
• Hornád
• Hron
• Marusza
• Prut (górny bieg)
• San
• Seret (górny bieg)
• Wag
• Wisła (potoki źródłowe i jej górny bieg)

• świstak
• kozica górska
• wilk
• niedźwiedź brunatny
• jeleń szlachetny
• żbik
• puchacz
• puszczyk
• salamandra plamista

Ze względu na długość łańcucha oraz fakt, że leży on na obszarze kilku krajów, przejście całej jego długości jest trudne. Fakt, iż droga wzdłuż Karpat prowadzi grzbietami i dolinami wydłuża ją do ponad 2000 km. Od lat 60. XX wieku podejmowano jednak próby pokonania całego łańcucha w ciągu jednej wyprawy co ostatecznie udało się w roku 1980. Od tego czasu Łuk Karpat pokonało 6 wypraw:

1. Wyprawa studentów SKPB: Andrzej Wielocha (kierownik), Piotr Kurowski, Jerzy Montusiewicz, Zdzisław Pecul, Wiesław Tomaszewski, rok 1980. Pierwsze przejście Karpat.
2. Lubos Calpas, Pavel Mach, Svetozar Krno, 1984 rok. Pierwsza i jedyna odnotowana wyprawa słowacka.
3. Nicholas Crane i różni towarzysze, 1992. Crane pokonał Karpaty jako część podróży przez góry całej Europy, na trasie Przylądek Finisterre – Stambuł.
4. Paweł Kilen, Michał Kukuła, Michał Zieliński, rok 2002.
5. Łukasz Supergan, rok 2004. Pierwsze samotne przejście Karpat.
6. Joanna Mikołajczak i Bartosz Malinowski, rok 2007.

• Wojciech Juszczyk, Jan Swianiewicz, Andrzej Wielocha "Z historii SKPB 1957-1982" – SKPB, Warszawa 1982
• Jerzy Kondracki Karpaty, WSiP, Warszawa 1989
• Jerzy Kondracki Geografia regionalna Polski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998
• Andrzej Wielocha O nazwie "Karpaty", w: Płaj. Almanach karpacki, nr 28 (wiosna 2004), ISBN 1230-5898